المجلسى [ 1 ] ، عن والده المحقّق المولى محمّد تقى المجلسى [ 2 ] ، عن الشّيخ المحقّق البهائي [ 3 ] ، عن والده الشّيخ حسين [ 4 ] ، عن الشّيخ زين الدّين الشهير بالشّهيد الثانى [ 5 ] ، عن الشّيخ عليّ بن عبد العالى الميسى [ 6 ] ، عن الشّيخ شمس الدّين محمّد بن المؤذّن الجزينى [ 7 ] ، عن الشيخ ضياء الدّين على [ 8 ] ، عن والده الحائز للمرتبتين الشيخ شمس الدّين محمّد بن مكّى [ 9 ] ، عن الشّيخ أبي طالب محمّد فخر المحقّقين [ 10 ] ، عن والده آية اللّه الحسن بن مطهّر العلّامة الحلّى [ 11 ] ، عن الشّيخ أبي القاسم جعفر بن الحسن بن سعيد الحلّى المحقّق على الإطلاق [ 12 ] ، عن السيّد أبي على فخار بن المعد الموسوى [ 13 ] ، عن الشّيخ شاذان بن جبرئيل القمي [ 14 ] ، عن الشّيخ محمّد بن أبي القاسم الطبري [ 15 ] ، عن الشّيخ أبي علىّ الحسن [ 16 ] ، عن والده شيخ الطائفة أبي جعفر محمّد بن الحسن الطوسى [ 17 ] جامع التهذيب و الإستبصار ، عن امام الفقهاء و المتكلّمين الشيخ أبي عبد اللّه محمّد بن محمّد بن نعمان الشّيخ المفيد [ 18 ] ، عن شيخه رئيس المحدّثين الشّيخ أبي جعفر محمّد بن علىّ بن الحسين بن موسى بن بابويه القمى [ 19 ] صاحب كتاب « من لا يحضره الفقيه » ، عن الشّيخ أبي القاسم جعفر بن قولويه [ 20 ] ، عن الشّيخ الأجلّ ثقة الإسلام محمّد بن يعقوب الكلينيّ [ 21 ] صاحب الكافي ، عن علىّ بن إبراهيم [ 22 ] ، عن أبيه [ 23 ] ، عن النّوفل [ 24 ] ، عن السّكوني [ 25 ] ، عن أبي عبد اللّه ، عليه السّلام : أنّ النّبىّ ، صلّى اللّه عليه و آله ، بعث سريّة فلمّا رجعوا قال : مرحبا بقوم ، قضوا الجهاد الأصغر ، و بقى عليهم الجهاد الأكبر . فقيل : يا رسول اللّه ما الجهاد الأكبر ؟ قال : جهاد النّفس . « 1 » ترجمه « سكونى از حضرت ابى عبد اللّه الصادق ، عليه السلام ، حديث كند كه فرمود : همانا پيغمبر ، صلّى اللّه عليه و آله ، فرستاد لشكرى را . پس چون كه بر گشتند فرمود : « آفرين باد به گروهى كه به جاى آوردند جهاد كوچك را ، و به جاى ماند بر آنها جهاد بزرگ . » گفته شد اى پيغمبر خدا چيست جهاد بزرگ ؟ فرمود : « جهاد نفس است . »

--> [ 1 ] ملا محمد باقر بن محمد تقى مجلسى اصفهانى ، مشهور به علامهء مجلسى ( 1037 - 1111 ه . ق ) از علماى بزرگ شيعه و در علوم مختلف اسلامى بخصوص حديث متبحر بود . اساتيد وى پدرش ، و شيخ حر عاملى ، و سيد على خان شيرازى بوده‌اند ، و شاگردان بسيارى ، از جمله ميرزا عبد اللّه افندى ، ( مؤلف رياض العلماء ) ، سيد نعمت اللّه جزايرى ، ملا صالح مازندرانى - تربيت كرده است . او در جمع و نشر احاديث اماميه كوششى فراوان به كار برده است و بيش از 60 جلد كتاب به فارسى و عربى دارد . مهمترين اثر او بحار الانوار است . از آثار اوست : مرآة العقول در شرح كافى ، حيوة القلوب ، زاد المعاد ، حق اليقين ، جلاء العيون ، حلية المتقين و الاربعون حديثا . [ 2 ] ملا محمد تقى بن مقصود على اصفهانى ، مشهور به مجلسى اول ( 1070 ه . ق . ) فقيه ، محدث ، رجالى و مردى عابد و زاهد بوده است . و در نشر احاديث شيعه سهمى بسزا دارد . و از شاگردان شيخ بهائى و ملا عبد اللّه شوشترى است آثار او فراوان است كه مشهورترينش عبارت‌اند از : شرح زيارت جامعه ، روضة المتقين در شرح من لا يحضره الفقيه ، احياء الاحاديث در شرح تهذيب شيخ طوسى ، اربعون حديثا و حاشيهء صحيفهء سجاديه . [ 3 ] شيخ بهاء الدين محمد بن حسين بن عبد الصمد عاملى ، معروف به شيخ بهائى ( 953 - 1030 ه . ق . ) در علوم و فنون متعدد استاد و يگانه دوران بوده است . در زمان خود شيخ الاسلام اصفهان لقب گرفت . صدر المتألهين ، ملا محمد تقى مجلسى ، محقق سبزوارى ، فاضل جواد ، از شاگردان وى بوده‌اند از او آثار فراوانى در علوم مختلف بر جاى مانده كه از جمله آنهاست : جامع عباسى و حواشى بر قواعد شهيد در فقه ، اسطرلاب و تشريح الافلاك در هيئت ، مشرق الشمسين ، حبل المتين ، شرح دعاء صباح ، شرح اربعين حديثا در حديث و دعا ، و الفوائد الصمدية و اسرار البلاغة در ادب . [ 4 ] شيخ حسين بن عبد الصمد عاملى ( 918 - 984 ه . ق . ) پدر شيخ بهائى ، وى به حارث بن عبد اللّه همدانى ، كه از خواص اصحاب امير المؤمنين بوده ، نسب مىرساند . وى از شاگردان شهيد ثانى و سيد حسن كركى است و استادى محقق و اديب و شاعر بوده است و شاگردان بسيارى به درس وى حاضر مىشده‌اند . از آثار اوست : دراية الحديث ، اربعين و شرح القواعد . [ 5 ] شيخ زين الدين بن شيخ نور الدين عاملى ، معروف به شهيد ثانى . ( 911 - 966 ه . ق . ) از بزرگان فقهاى شيعه و جامع علوم مختلف و زاهد و عابد است . وى به مذاهب چهارگانه فقهى اهل سنت مسلط بوده و آنها را تدريس مىكرده است . از آثار اوست : شرح لمعه ، مسالك الافهام في شرح شرائع الاسلام ، منية المريد في آداب المفيد و المستفيد ، اسرار الصلاة ، و كشف الريبة في أحكام الغيبة . [ 6 ] شيخ على بن عبد العالى ميسى كركى ، مشهور به « محقق كركى » و « محقق ثانى » ( - 938 ه . ق . ) فقيه و اصولى و از مفاخر فقهاى شيعه . وى در روزگار صفويه به ايران آمد و در قزوين و اصفهان حوزهء درس تشكيل داد و شاگردان بزرگى تربيت كرد كه از جمله آنهاست : شيخ على منشار ، سيد امير استرآبادى و شيخ عبد النبى جزايرى اثر مشهور او جامع المقاصد در شرح قواعد علامهء حلى است . [ 7 ] محمد بن محمد بن داود ، مؤذن عاملى جزينى ، پسر عموى شهيد اول ، دانشمندى فاضل و شاعر بود . [ 8 ] شيخ ضياء الدين على بن محمد مكّى ، پسر دوم شهيد اول ، عالمى فاضل و محقق بوده است . شيخ محمد بن محمد بن داود مؤذن از او روايت كرده است . [ 9 ] شيخ شمس الدين محمد بن مكى عاملى ، معروف به « شهيد اول » ( 734 - 786 ه . ق . ) از اعاظم فقهاى اماميه . در علوم مختلف استاد مسلم بوده است و در فقه او را « امام الفقه » گفته‌اند . شهيد در خاندان علم و ادب پرورش يافت و فرزندان او از ذكور و اناث همگى از علما و فقها بودند . شهيد از اساتيد بسيار استفادت جسته و از علماى فرق مختلف اسلامى اجازه دريافت كرده است . شاگردان مشهور وى عبارت‌اند از : شيخ زين الدين على بن خازن ، شيخ عبد العالى كركى ، شيخ حسن بن سليمان ، شيخ مقداد سيورى . از آثار اوست : دروس ، ذكرى ، بيان ، قواعد ، اللمعة الدمشقية و الاربعون حديثا . [ 10 ] فخر المحققين ، ابو طالب محمد بن الحسن ( 682 - 771 ه . ق ) از بزرگان فقهاى اماميه گفته‌اند در سن ده سالگى به درجه اجتهاد رسيد . از شاگردان پدرش علّامه حلى است و وارث علمى او به شمار مىرود . از شاگردان وى بوده‌اند : شهيد اول ، سيد حيدر آملى ، سيد تاج الدين ، و ظهير الدين فرزندش ، از آثار اوست : الفوائد في حل مشكلات القواعد ، شرح مبادى الأصول و الكافية الوافية در علم كلام . [ 11 ] آية اللّه شيخ جمال الدين حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلّى ( 648 - 726 ه . ق ) ، فقيه ، محدث ، مفسر متكلم ، اديب ، جامع معقول و منقول و رئيس اماميه در زمان خود بوده و شهرت « علامه » از اختصاصات اوست . وى نزد بزرگان شيعه و سنّى به كسب علم پرداخت . از جملهء استادانش محقّق حلى ، خواجه نصير الدين طوسى و سيد احمد بن طاووس و شيخ نجيب الدين بوده‌اند . خواجه نصير طوسى از درس فقه او استفاده كرده است . پسر وى ، فخر المحققين ، نيز از شاگردان پدر بوده است . از آثار اوست : تبصرة المتعلّمين ، المختلف ، قواعد ، تذكرة الفقهاء در فقه ، كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد در كلام ، الفين در اثبات امامت ، المختصر در رجال و تلخيص الكشّاف در تفسير . [ 12 ] شيخ أبو القاسم نجم الدين جعفر بن حسن حلّى ( 602 - 676 ه . ق ) مشهور به « محقق » از فقهاى طراز اول تشيع است علامه حلى و برادر وى و سيد غياث الدين بن احمد بن طاووس از شاگردان اين فقيه نامى بوده‌اند . كتاب شرايع الاسلام وى از به دو تاليف تاكنون مورد توجه فقها بوده و فقيه نامور ، شيخ محمد حسن نجفى ، كتاب جواهر را در شرح آن نگاشته است . از آثار اوست : المعتبر في شرح المختصر ، مختصر النافع ، المعارج در اصول . [ 13 ] سيد شمس الدين أبو على فخار بن معد موسى حلّى ( - 600 ه . ق . ) فاضل و اديب و محدث و صاحب كتاب الرد على الذاهب إلى تكفير أبي طالب . [ 14 ] شيخ جليل ثقه ، ابو الفضل شاذان بن جبرئيل قمى ، عالمى فاضل و فقيهى جليل القدر است . از اوست : ازاحة العلة في معرفة القبلة و كتاب الفضائل . [ 15 ] عماد الدين أبو جعفر محمد بن أبي القاسم طبرى ، فرزند أبو القاسم على بن محمد آملى . از جملهء تاليفات اوست : بشارة المصطفى لشيعة المرتضى ، الفرج في الاوقات و شرح مسائل الذريعة . [ 16 ] ابو على حسن بن محمد طوسى ، از فقيهان بزرگ شيعه و از شاگردان مشهور پدرش ، شيخ طوسى ، است . پس از پدر عهده‌دار تعليم شاگردان وى بود و طلاب بسيار در محضرش به استفاضه پرداختند . طوسى تا سال 515 ه . ق مىزيسته است از آثار اوست : المرشد إلى سبيل التعبد ، امالى و شرح نهاية الاحكام . [ 17 ] ابو جعفر محمد بن حسن طوسى ( 385 - 460 ه . ق . ) ، ملقب به « شيخ الطائفه » از بزرگترين دانشمندان جهان اسلام است . طوسى رئيس فقيهان و متكلمان زمان خود بود و در ادب و رجال و تفسير و حديث نيز دستى قوى داشت . اساتيد او شيخ مفيد . سيد مرتضى ، ابن غضائرى ، ابن عبدون بودند ، شيخ صاحب دو كتاب مشهور حديث شيعه استبصار و تهذيب است كه از شمار كتب اربعه اماميه محسوب است . نهايه و خلاف در فقه از اوست . مبسوط نيز از ديگر آثار اوست كه در آن به تفريع كثيرى فروعات در فقه پرداخته است . از آثار اوست : فهرست ، رجال ، اختيار معرفة الرجال ، عدّة الأصول ، الغيبه ، التبيان في تفسير القرآن ، تلخيص الشافى ، مصباح المتهجد . شيخ طوسى پس از آتش سوزى كتابخانه‌اش ( در سال 448 ه . ق ) از بغداد به نجف اشرف هجرت كرد و حوزهء علميه نجف را بنيان نهاد . [ 18 ] شيخ أبو عبد اللّه محمد بن نعمان ( 336 يا 338 - 413 ه . ق . ) ملقب به « مفيد » و « ابن معلم » از كبار فقها و متكلمان و محدثان شيعه . در زمان خود رياست علمى بغداد را به عهده داشت . او مورد عنايت و توجه حضرت ولى عصر ( عج ) بود و در دو نامه كه از آن حضرت به عنوان وى صادر گرديده حضرت او را با تعبيرات « أخ سديد » و « شيخ مفيد » و « ولىّ رشيد » و « ولىّ مخلص » و « ناصر حق » و « داعى إلى الحق » خطاب فرموده‌اند . شيخ مفيد در محضر دانشمندان شيعه و سنى و زيدى ، همچون جعفر بن محمد قولويه ، شيخ صدوق ، ابن جنيد ، اسكافى و على بن أبي الجيش بلخى به تكميل تحصيلات پرداخت . سيد مرتضى علم الهدى ، سيد رضى ، شيخ طوسى ، نجاشى ، كراجكى و سالار بن عبد العزيز از مشهورترين شاگردان وى بوده‌اند . حدود دويست اثر كوچك و بزرگ از او به جاى مانده است كه معروفترين آنها عبارت است از : ارشاد ، اختصاص ، اوائل المقالات ، امالى و مقنعه . [ 19 ] محمد بن على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى ، مكنى به أبو جعفر ، معروف به « ابن بابويه » و « صدوق » ( - 381 ه . ق . ) از بزرگان علماى اماميه و مشايخ حديث و فقهاى شيعه . ولادت وى در غيبت صغرى و به دعاى امام زمان ( عج ) واقع شد . وى از پدر خود ، على بن بابويه ، محمد بن حسن بن وليد و جعفر بن محمد قولويه روايت كرده است و شيخ مفيد ، و ابن شاذان ، غضائرى ، شيخ أبو جعفر محمد دوريستى از او روايت كرده‌اند تأليفاتش را حدود سيصد نوشته‌اند كه معروفترين آنها عبارت است از : من لا يحضره الفقيه ، اكمال الدين و اتمام النعمة ، الخصال ، التوحيد ، عيون اخبار الرضا ، الامالى ، معانى الاخبار ، علل الشرايع ، هداية و مقنع . مرقد وى در شهر رى زيارتگاه دوستان اهل بيت است . [ 20 ] ابو القاسم جعفر بن محمد بن قولويه قمى ( - 368 ه . ق . ) از محدثان و فقهاى بزرگ شيعه در قرن چهارم هجرى . او از كلينى و ابن عقده و على بن بابويه قمى ( پدر شيخ صدوق ) روايت كرده است و شيخ مفيد و نجاشى و ديگران از وى روايت كرده‌اند . تأليفاتى در فقه و حديث دارد كه كامل الزيارات مشهورترين آنهاست . [ 21 ] محمد بن يعقوب بن اسحاق كلينى رازى ، معروف به « ثقة الاسلام » ( - 328 يا 329 ه . ق . ) از بزرگان محدثان شيعه و شيخ مشايخ اهل حديث است و در اين علم سر آمد همگنان خود در تاريخ به شمار مىرود . او بتقريب از چهل تن حديث آموخت و بسيارى از بزرگان ، مانند جعفر بن محمد قولويه ، هارون بن موسى تلعكبرى از او حديث نقل كرده‌اند . كلينى اولين مؤلف از مولفان كتب اربعه شيعه است كه به ساليان دراز كتاب عظيم كافى را در سه بخش « اصول » و « فروع » و « روضه » گرد آورد . از اوست : كتاب الرجال ، رسائل الأئمة ، كتاب رد بر قرامطه و كتاب تعبير رؤيا . [ 22 ] على بن إبراهيم بن هاشم قمى . محدث ، مفسّر و فقيه اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجرى و از مشايخ كلينى . تأليفات فراوانى منسوب به او است مانند كتاب مناقب ، قرب الاسناد ، كتاب الشرايع ، كتاب مغازى ، كتاب الانبياء و تفسير قرآن . مدفن وى در قم است . [ 23 ] إبراهيم بن هاشم قمى ، از اصحاب امام جواد ( ع ) . از اصحاب ائمه ( ع ) بسيار روايت كرده است . گفته‌اند او اولين كس بود كه احاديث كوفيان را در قم نشر داد . كتاب نوادر و قضاياى امير المؤمنين از آثار اوست . [ 24 ] حسين بن يزيد نوفلى ، شاعر و اديب نزيل رى . شيخ طوسى در رجال خود او را از اصحاب امام هشتم ( ع ) بر شمرده است . وى در رى وفات يافت . [ 25 ] اسماعيل بن أبي زياد سكونى از عامه بوده و از امام صادق - ( ع ) روايت كرده است . شيخ طوسى در عدة الأصول مىنويسد علماى اماميه به روايات او عمل كرده‌اند ( ج 1 ، ص 38 ) . ( 1 ) فروع كافى ، ج 5 ، ص 12 « كتاب جهاد » « باب وجوه جهاد » ، حديث 3 .